Umferðaröryggi

Að kaupa notaðan bíl

Áður en þú kaupir notaðan bíl skaltu íhuga vandlega hvaða þörf þú hefur. Ætlarðu í langferð eða nota bílinn mest innanbæjar, ætlarðu að nota bílinn sem fjölskyldubíl fyrir marga eða verður notkunin aðallega fólgin í því að komast í vinnuna?

Kaupverð og rekstrarkostnaður bílsins getur verið mjög misjafn eftir bílgerðinni og allt það óendanlega mikla úrval sem við höfum af mismunandi bílum hentar misjafnlega til þeirra ólíku þarfa sem nota skal bílinn til. Ef maður er of fljótur á sér að skrifa undir kaupsamning er ekki svo auðvelt að hætta við ef manni snýst hugur. Þess vegna borgar sig að íhuga málið vandlega, leggja niður fyrir sér þörfina, kaupverð og reksturskostnað og vanda valið með tilliti til þess hvert ástand bílsins er og hver væntanlegur viðhaldskostnaður er.

Ekki má rasa um ráð fram

Það er auðvelt að gera góð kaup í notuðum bíl. En láttu ekki þrýsting frá seljanda eða sölumanni hafa áhrif á þig. Algengt er að þeir segi að væntanlegur kaupandi komi eftir vinnu svo þú verðir að vera fljótur að ákveða þig. Eða að þú, bara þú af því að það ert þú, eigir kost á sérlega hagstæðum skilmálum. Auðvitað eiga allir kaupendur kost á sérkjörum, það er hagur sölumannsins að selja bílinn fljótt til þess að losna við hann.

Bein kaup eða kaup hjá bílasala?

Þegar keypt er beint af einkaaðila er maður ekki réttarfarslega jafn vel varinn og við kaup þar sem bílasali er milliliður. Í beinum kaupum er þó oft möguleiki á lægra verði. Ekki er þó rétt að mæla með beinum kaupum nema við þá sem eru vanir viðskiptum með gamla bíla og þegar um er að ræða gagnkvæmt trúnaðartraust þeirra sem gera viðskiptin. Um sölu notaðra skráningarskyldra ökutækja gilda lög um verslunaratvinnu nr. 28/1998, sjá 4. kafla laganna. Í þessum lögum er kveðið á um réttindi og skyldur þeirra sem annast viðskipti með notaða bíla. Þessir aðilar bera ábyrgð á því að frágangur viðskiptanna sé með fullnægjandi hætti og einnig skal bílasalinn sjá til þess að kaupanda sé gefinn kostur á því að láta ástandsskoða bílinn hjá faggiltum, óháðum aðila, ef hann æskir þess. Í mörgum löndum ber bílasalanum skylda til að láta ástandsskoða alla bíla sem hann selur þannig að kaupandinn geti fullvissað sig, með því að skoða skýrslu um ástandsskoðunina, að bíllinn sé í því ástandi sem hann vill sætta sig við.

Ástandsskoðun

Hér á landi er þetta ekki skylda, bílasalanum ber aðeins skylda til að gera grein fyrir möguleikanum á ástandsskoðun. Á bílaverkstæðum er hægt að kaupa ástandsskoðanir á ýmsum verðum og af ýmsum gæðum og oft fylgir þeim skoðunum kostnaðartilboð í viðgerð. Þessar skoðanir eiga það allar sammerkt að þær eru ekki hlutlausar vegna þess að bílaverkstæði selur einnig viðgerðarþjónustu. Hjá Aðalskoðun hf. og Frumherja hf., sem eru faggildar skoðunarstofur, er hægt að kaupa ástandsskoðanir með ítarlegum niðurstöðum í vandaðir skýrslu. Þar sem Frumherji og Aðalskoðun annast ekki neinar viðgerðir er um að ræða hlutlausa skoðun með faglega fram settum niðurstöðum. Niðurstöðurnar geta síðan verið útboðslýsing fyrir verkstæðið, sem gerir tilboð í viðgerð og má þá treysta því að ekki sé að óþörfu lagfært það sem er í lagi.

Hverjir eru fyrri eigendur?

Íslendingar eru fámenn þjóð og oft má glöggva sig á öryggi viðskiptanna með því að kynna sér vel feril bílsins, sem áhugi er á að kaupa. Hjá Umferðarstofu er hægt að nálgast upplýsingar um feril bílsins, þ.e. eigendaferil, niðurstöður úr undangengnum aðalskoðunum, dagsetningar skráninga og innlagna á númerum ef um það er að ræða. Einnig er hægt að fá upplýsingar um áhvílandi bifreiðagjöld, gildar ábyrgðartryggingar og áhvílandi veð. Sérstaklega gagnlegt getur verið að skoða eigendaferilinn. Þar kemur fram hvort bíllinn hefur eingöngu verið í eigu einstaklinga og þá hve margra. Einnig kemur fram hvort bíllinn hefur verið kaupleigubíll, í eigu fyrirtækja, bílaleigubíll eða í eigu tryggingarfélaga, sem bendir til þess að bíllinn hafi lent í tjóni.

Ábyrgðir

Í viðskiptum með notaða bíla er venjulega ekki um neinar ábyrgðir að ræða fyrir utan ábyrgðir samkvæmt kaupalögunum um leynda galla. Almenna reglan, að keypt er keypt og selt er selt, gildir því undir flestum kringumstæðum. Gagnvart leyndum göllum er aðalmunurinn á ábyrgð eða ekki ábyrgð sá, að sönnunarbyrðin færist yfir á kaupandann þegar ekki hefur verið gefin ábyrgð. Í einhverjum tilvikum, sérstaklega hjá bílasölum bílaumboðanna, fylgir ábyrgð notuðum bílum. Nauðsynlegt er að gera sér grein fyrir þýðingu þannig ábyrgða og forðast misskilning. Algengur misskilningur varðandi slíkar ábyrgðir er t.d. sá að slitnir slitfletir, sem eru uppslitnir skömmu fyrir eigendaskipti, eru ekki í ábyrgð. Á þetta við um bremsuklossa, tímareimar o.fl. svo dæmi séu tekin.

Nýjum bílum fylgir yfirleitt ábyrgð, mismunandi þó eftir gerðum og umboðum. Oft tekur þessi ábyrgð til framleiðslugalla og varir í eitt ár eða fyrstu 10.000 km og til ryðs og varir þá í allta að sex ár. Við kaup á notuðum bíl, sem er enn í ábyrgð skal athuga hvort ábyrgðin nái örugglega til nýja eigandans. 

Ending einstakra bílhluta

Ending hinna ýmsu hluta í bílnum er afar mismunandi og gott er að gera sér grein fyrir henni miðað við aldur bílsins sem verið er að kaupa. Er þá hægt að spyrjast fyrir, hvort skipt hafi verið um þá hluta sem eru að verða uppslitnir og gera sér grein fyrir viðhaldsþörfinni og kostnaðinum samfara því. Ef maður vill kvarta út af leyndum galla getur verið nauðsynlegt að þekkja líftíma einstakra bílhluta. Oft fær maður það svar frá bílasalanum að þetta sé bara eðlilegt slit. Ef hjólalegur, sem eiga að endast í 150.000 km bila eftir 50.000 km dugar ekki slíkt svar. Ef hins vegar bremsuklossar, sem eiga að endast í 40.000 km, eru uppslitnir eftir 50.000 km dugar svarið. Í því tilviki hefði verið gott að spyrja, þegar bíllinn var keyptur, hvort búið væri að skipta um bremsuklossa.

Rannsóknir hafa verið gerðar á endingu einstakra bílhluta miðað við það hvenær þeim hefur verið skipt út fyrir nýja. Í eftirfarandi töflu eru niðurstöður af þessum rannsóknum en haf ber þó í huga að hér er um að ræða meðaltöl og geta eðlileg frávik frá þessum meðaltölum verið umtalsverð. Einn bilaður hlutur getur t.d. valdið bilun í öðrum hlut miklu fyrr en eðlilegt má telja miðað við eðlilega endingu þess hlutar.

Er bíllinn ryðgaður?

Einn mesti erkifjandi bílsins er ryðið. Algengasta ástæðan fyrir því að gamlir bílar eru dæmdir ónýtir eru ryðskemmdir, sem hafa leikið burðarvirki bílsins svo grátt að lítill sem enginn styrkur er eftir í bílnum. Algengar ástæður fyrir ryðmyndun eru hönnun bílsins og framleiðsluferlið. Stál til framleiðslunnar hefur misjafna eiginleika gagnvart ryði, bílaframleiðendur nota misjafnlega þykkar stálplötur í framleiðsluna, samsetningartæknin er misgóð og ryðvörn og lakk eru mismunandi.  Loftslag og umhverfi hefur mjög mikið að segja. Áhrif loftslags á ryðmyndun eru mest við 12°C hita og 75% raka, en þegar hitastig fellur niður fyrir -5°C stöðvast tæringin nánast alveg. Áhrif af vegsalti hraða mjög ryðmyndun og óhreinindi binda raka við stálið mun lengur en ef bíllinn er hreinn. Af þessu má sjá að góð næring ryðmyndunar er þegar bíllinn, eftir að hafa verið í saltslabbi á götunni, er settur inn í heitan bílskúr. Skipta má ryðskemmdum í sjáanlegt ryð á ytri byrði bílsins og ryðskemmdum í burðarvirki. Yfirleitt koma ryðskemmdir ekki í ljós fyrr en bíllinn er orðinn 6 ára gamall. 

Heimsókn á bílaverkstæðið

Þörfin á heimsókn á bílaverkstæði er oft óvænt og þegar síst skyldi og getur haft í för með sér mikinn kostnað. Þar sem bíllinn er flókið mannvirki, eins konar tækniundur, getur verið erfitt að átta sig á biluninni og tillögu verkstæðismannsins um viðgerð. Það er góður siður að ganga skriflega frá því, hvað eigi að gera og hver sé kostnaðaráætlun á viðgerðinni. Það gerist allt of oft að misskilningur rís milli aðila af því að ekki var gengið frá málinu í upphafi, sem getur haft í för með sér reikning sem engir peningar eru til fyrir. Í þeim tilvikum er oftast engin undankoma með að borga það sem upp er sett. Ef verkstæðismaðurinn treystir sér ekki til þess að áætla kostnaðinn fyrirfram þarf ekki annað en að biðja hann að hringja, eftir að hann er búinn að greina bilunina, til þess að fá samþykki þitt fyrir áætluðum viðgerðarkostnaði.

Oft er spurning hvort borgi sig að gera við gamlan bíl sem er orðinn lélegur. Verkstæðismaðurinn á að geta gefið um það góð ráð og ber honum skylda til, ef ekki lagaleg þá siðferðisleg, til þess að ráða frá viðgerð ef betur borgar sig að dæma bílinn ónýtan. Skilgreiningin á því hvenær bíll er ónýtur er ekki einhlít en stundum er við það miðað að bíll sé ónýtur ef viðgerðarkostnaður er meiri en helmingur af verðmæti bílsins eftir viðgerð.