Umferðaröryggi
ABS hemlar
ABS hemlar geta verið hættulegir. Mikil fjölgun slysa sem eitt ökutæki á aðild að.
Bandarískar rannsóknir sýna að umferðarslysum sem eitt ökutæki á aðild að hefur fjölgað verulega frá því að farið var að setja ABS hemla í ökutæki. Ein af ástæðunum er talin vera að margir ökumenn vita ekki hvernig hemlarnir virka og hvernig á að nota þá. Hemlar án læsivarnar geta hreint út sagt verið hættulegir ef óðagot kemur á ökumanninn.
ABS hemlar virka frábærlega vel á æfingabrautum og á svæðum þar sem bifreiðunum er ekið undir nánu eftirliti. En úti á vegunum er það raunveruleikinn sem gildir.
Eftir meira en 10 ára notkun er þróunin augljós; marktæk aukning í útafakstri bifreiða sem búnar eru ABS hemlum.
Tölfræðin kemur á óvart og þeir sem vinna að rannsóknum á umferðarslysum eru enn að leita að ótvíræðum orsökum. Nú er myndin tekin að skýrast. Umferðaröryggisráðið í Bandaríkjunum - National Highway Traffic Safety Administration - hefur sýnt fram á að útafakstri sem ekki leiðir til dauða hefur fjölgað um 19% á sama tíma og banaslysum hefur fjölgað um 28%.
Bílveltur og hliðarárekstrar við fasta hluti - slys sem verða vegna þess að ökumaðurinn hefur algjörlega misst stjórn á bifreiðinni - hafa aukist mest; slysum þar sem ekki hlýst dauði af um 28% og banaslysum um heil 40%. Árekstrar þar sem bifreiðum er ekið beint framan á fasta hluti, þar sem ökumaðurinn hefur líklegast haft einhverja stjórn á ökutækinu áður en árekstur varð hefur aukist um 15-20% og á það bæði við um slys þar sem ekki hefur hlotist dauði af og banaslys. Fjölgun útafakstra er svo mikil að hún vinnur upp þau jákvæðu áhrif sem ABS hafa í árekstrum fleiri ökutækja á blautum vegum (14% fækkun) og í slysum á gangandi og hjólreiðamönnum (21% fækkun). Nettóáhrifin af ABS er þar með því næst núll.
Kunna ökumenn ekki að nota ABS hemla?
Það finnast ennþá ekki neinar öruggar skýringar á því hvað orsakar útafakstra bifreiða með ABS hemlum. En ef staðreyndir um slysin og viðtöl við ökumenn eru skoðuð þá telja rannsóknaraðilar sífellt líklegra að jafnvel allt að 90% slysanna tengist þekkingu ökumanna. Ökumennirnir kunna einfaldlega ekki að nota ABS hemlana á réttan hátt.
Í óðagoti þar sem stigið er fast á hemlana vita margir ökumenn ekki um stýriseiginleikana sem ABS hemlarnir gefa. Niðurstaðan getur verið að ökumaðurinn stýrir bifreiðinni í verri stöðu en þá sem hann eða hún reyndi að forðast.
Bifreið án ABS hemla læsir framhjólunum ef stigið er fast á hemlana, engin stjórn verður á í hvaða átt bifreiðinni er ekið og ökumaðurinn getur ekki haft stjórn á akstursstefnu bifreiðarinnar, mestu líkur eru hér á því að bifreiðinni verði ekið á einhverja fyrirstöðu. Bifreið með ABS hemla læsir ekki framhjólunum, bifreiðin heldur stefnunni og ökumaðurinn hefur möguleika á að stýra bifreiðinni. Þetta er það sem virðist gera gæfumuninn á hinu krítíska augnabliki óðagotsins.
Þegar séð er fram á slysið tekst mörgum ökumönnum ekki að tengja saman hina föstu hemlun við eðlilega hreyfingu stýrisins sem ökumaður þarf að beita til að halda réttri akstursstefnu og stjórn á ökutækinu. Margir ökumenn hreyfa stýrið einfaldlega allt of mikið í óðagotinu.
Þeir aka út af veginum.
Í skelfingunni sem verður hefur ,,gangnasýn" og ,,sjónlæsing" áhrif á okkur. Við sýnum ekki eðlileg viðbrögð og það eina sem verður eftir eru viðbrögðin. Janne segðist láta nemandann gera æfingar þar sem hann stendur sem lifandi hindrun. Það er gert á enda æfingabrautarinnar og þá geta Janne og samstarfsmenn hans séð hvernig nemandinn stendur sig bakvið stýrið. Það er við þessar kringumstæður sem hann sér mismuninn á bifreiðum með og án ABS hemla. Bifreiðar með ABS hemla hefur sjö sinnum verið ekið á hann - auðvitað þar sem nemandinn er undir eftirliti í lok hemlunarferlisins.
Það sem gerist er að bifreiðir koma með framhjólin í beina stefnu og ökumaðurinn stefnir beint á mig. Ökumaðurinn læsir sjóninni á ákveðinn hlut og ekur þannig beint á það sem hann hefði átt að forðast. Janne Zetterlund nefnir mörg tilvik þar sem hann er viss um að ökumaðurinn hefur orðið skelfingu lostinn, fengið ,,gangnasýn" og læst sjóninni á þann hlut sem bifreiðinni var síðan ekið á. Í einu tilviki var ekið á hlaupandi elg sem var u.þ.b. í fimmtán metra fjarlægð frá veginum. Hann segist einnig vita um stað þar sem margir ökumenn hafa ekið á einu hindrunina sem er við veginn en það er stór steinn langt utan hans. Hér er um að ræða tvö dæmigerð dæmi um hvað gerist þegar sjón ökumanna læsist í bifreiðum sem búnar eru ABS hemlum og afleiðingin verður að ökumaðurinn velur sér hlut og hafnar á honum þar sem stýrishæfileikar bifreiðarinnar gera honum það kleift.
Janne Zetterlund segir að hér sé hægt að nota samlíkingu með sóknarmanni í fótbolta sem stendur einn andspænis markverði og reynir að skora. Ef hann lítur á markmanninn mun hann sparka beint á hann. Janne nefnir dæmi þar sem kvenkyns ökumaður mætti ökutæki sem beygði skyndilega til vinstri í veg fyrir hana. Hún ók meðfram bifreiðinni og ók síðan inn í hægri hlið hennar. Hér er dæmi um að ökumaðurinn læsti sjóninni. Hún hafði einblínt á ökumanninn og ekið á bifreiðina til móts við þar sem hann sat. Eftir áreksturinn gat hún sagt frá því að ökumaðurinn hafi verið í rauðum jakka og með gleraugu, en hún vissi ekki hvaða litur var á bifreiðinni.
Álag og röng viðbrögð við hættu
Þeir sem vinna að rannsóknum vita að mörg slys verða þegar ökumaðurinn er undir álagi eða þegar hann bregst rangt við hættu. Það virðist sem ABS hemlarnir leiði ökumannin á ranga braut með því að fá hann til að stýra bifreiðinni að hættulegri fyrirstöðu - tré, stólpa, stein - sem skynsemin segir okkur að forðast.
Janne staðhæfir að 90% umferðarslysanna stafi af þekkingarskorti. Því telur hann að ökukennarar eigi að láta ökunema gera æfingar á bifreiðum með og án ABS hemla. Hann segir kominn tíma til að gefið sé út ökuskírteini sem staðfesti að ökunemi hafi hlotið þjálfun í akstri bifreiða með ABS hemla.
Í sveitarfélaginu Örnskjoldsvik þurfa þeir sem leiga bifreið með ABS hemlum að fá fræðslu um hvernig þær virka. Starfsfólk bílaleiganna verður að fara á dagsnámskeið til að læra hvernig á að stjórna ökutækinu. Kennslunni er einkum beint að konum. Janne segir það vera vegna þess að flestar konur snúi stýrinu í ranga átt ef þær missa stjórn á bifreiðinni. Fyrstu fjóra mánuði ársins 2000 létust 159 á sænskum vegum, þar af 54 í slysum sem eitt ökutæki átti aðild að (7 konur og 47 karlar). Af þessum 54 vegfarendum létust 29 í bifreiðum og þrír ökumenn bifhjóla í árekstrum við fasta hluti s.s. tré, steina og brúarstólpa á meðan 22 (þar af 2 hjólreiðamenn) létust í öðrum tegundum slysa. Ef það er staðreynd að banaslysum sem eitt ökutæki á aðild að hefur fjölgað um 28% vegna ABS hemla getur verið að a.m.k. 6 vegfarendur hafi látist vegna þess að skortur var á þekkingu um ABS hemla.
Staðreyndir um ABS hemla
Hemlar með læsivörn, ABS (Antilock Brake System), gera ökumanni kleift að halda réttri aksturstefnu, stýra bifreiðinni í rétta stefnu og í vissum tilvikum að minnka hemlunarvegalengd á blautum og hálum vegum. En til þess að geta náð fram því öryggi sem ABS hemlar geta veitt þurfa ökumenn þú að vita hvernig hemlarnir virka og hvernig á að nota þá.
ABS hemlarnir eru hannaðir til að hjálpa ökumönnum að halda stjórn á ökutækinnu í óðagoti sem skapast á hættustund, en ekki til að hægt sé að stöðva bifreiðina fyrr.
ABS hemlar geta minnkað hemlunarvegalengd á blautum og hálum vegum og auk þess á þurrum vegum. Í lausamöl eða lausum snjó getur hemlunarvegalengdin hins vegar orðið meiri. Pumpaðu ekki með hemlaástiginu - það gerir ABS kerfið sjálfvirkt (allt að 24 sinnum á sekúndu) þegar þú stígur á fetilinn.
Taktu ekki fótinn af hemlaástiginu þegar þú finnur fyrir titringi eða heyrir hávaða (það á að heyrast ,,skrölt) - stigið frekar fast á hemlana.
Heimild: Livsfarlig ABS, Våra vägar, nr. 4 juni 2000, 5. árg. Útg. Vägverket, Svíþjóð.
Bandarískar rannsóknir sýna að umferðarslysum sem eitt ökutæki á aðild að hefur fjölgað verulega frá því að farið var að setja ABS hemla í ökutæki. Ein af ástæðunum er talin vera að margir ökumenn vita ekki hvernig hemlarnir virka og hvernig á að nota þá. Hemlar án læsivarnar geta hreint út sagt verið hættulegir ef óðagot kemur á ökumanninn.
ABS hemlar virka frábærlega vel á æfingabrautum og á svæðum þar sem bifreiðunum er ekið undir nánu eftirliti. En úti á vegunum er það raunveruleikinn sem gildir.
Eftir meira en 10 ára notkun er þróunin augljós; marktæk aukning í útafakstri bifreiða sem búnar eru ABS hemlum.
Tölfræðin kemur á óvart og þeir sem vinna að rannsóknum á umferðarslysum eru enn að leita að ótvíræðum orsökum. Nú er myndin tekin að skýrast. Umferðaröryggisráðið í Bandaríkjunum - National Highway Traffic Safety Administration - hefur sýnt fram á að útafakstri sem ekki leiðir til dauða hefur fjölgað um 19% á sama tíma og banaslysum hefur fjölgað um 28%.
Bílveltur og hliðarárekstrar við fasta hluti - slys sem verða vegna þess að ökumaðurinn hefur algjörlega misst stjórn á bifreiðinni - hafa aukist mest; slysum þar sem ekki hlýst dauði af um 28% og banaslysum um heil 40%. Árekstrar þar sem bifreiðum er ekið beint framan á fasta hluti, þar sem ökumaðurinn hefur líklegast haft einhverja stjórn á ökutækinu áður en árekstur varð hefur aukist um 15-20% og á það bæði við um slys þar sem ekki hefur hlotist dauði af og banaslys. Fjölgun útafakstra er svo mikil að hún vinnur upp þau jákvæðu áhrif sem ABS hafa í árekstrum fleiri ökutækja á blautum vegum (14% fækkun) og í slysum á gangandi og hjólreiðamönnum (21% fækkun). Nettóáhrifin af ABS er þar með því næst núll.
Kunna ökumenn ekki að nota ABS hemla?
Það finnast ennþá ekki neinar öruggar skýringar á því hvað orsakar útafakstra bifreiða með ABS hemlum. En ef staðreyndir um slysin og viðtöl við ökumenn eru skoðuð þá telja rannsóknaraðilar sífellt líklegra að jafnvel allt að 90% slysanna tengist þekkingu ökumanna. Ökumennirnir kunna einfaldlega ekki að nota ABS hemlana á réttan hátt.
Í óðagoti þar sem stigið er fast á hemlana vita margir ökumenn ekki um stýriseiginleikana sem ABS hemlarnir gefa. Niðurstaðan getur verið að ökumaðurinn stýrir bifreiðinni í verri stöðu en þá sem hann eða hún reyndi að forðast.
Bifreið án ABS hemla læsir framhjólunum ef stigið er fast á hemlana, engin stjórn verður á í hvaða átt bifreiðinni er ekið og ökumaðurinn getur ekki haft stjórn á akstursstefnu bifreiðarinnar, mestu líkur eru hér á því að bifreiðinni verði ekið á einhverja fyrirstöðu. Bifreið með ABS hemla læsir ekki framhjólunum, bifreiðin heldur stefnunni og ökumaðurinn hefur möguleika á að stýra bifreiðinni. Þetta er það sem virðist gera gæfumuninn á hinu krítíska augnabliki óðagotsins.
Þegar séð er fram á slysið tekst mörgum ökumönnum ekki að tengja saman hina föstu hemlun við eðlilega hreyfingu stýrisins sem ökumaður þarf að beita til að halda réttri akstursstefnu og stjórn á ökutækinu. Margir ökumenn hreyfa stýrið einfaldlega allt of mikið í óðagotinu.
Þeir aka út af veginum.
Ökumaðurinn læsir sjóninni og stýrir á það sem hann reynir að forðast
Bandarísku rannsóknirnar styðja skoðun fyrrum ökukappans Janne Zetterlund. Í 13 ár hefur hann unnið við ökukennslu og rannsóknir á umferð. Á æfingarsvæðum hefur hann aldrei orðið fyrir bifreið ökunema sem ekki er með ABS hemla. En sjö sinnum hefur hann lent í árekstrum bifreiða sem búnar eru ABS hemlum vegna þess að nemendurnir óku beint á hann. Janne Zetterlund heldur því fram að orsökin sé ABS hemlar ásamt röngu viðmóti í óðagotinu.Í skelfingunni sem verður hefur ,,gangnasýn" og ,,sjónlæsing" áhrif á okkur. Við sýnum ekki eðlileg viðbrögð og það eina sem verður eftir eru viðbrögðin. Janne segðist láta nemandann gera æfingar þar sem hann stendur sem lifandi hindrun. Það er gert á enda æfingabrautarinnar og þá geta Janne og samstarfsmenn hans séð hvernig nemandinn stendur sig bakvið stýrið. Það er við þessar kringumstæður sem hann sér mismuninn á bifreiðum með og án ABS hemla. Bifreiðar með ABS hemla hefur sjö sinnum verið ekið á hann - auðvitað þar sem nemandinn er undir eftirliti í lok hemlunarferlisins.
Það sem gerist er að bifreiðir koma með framhjólin í beina stefnu og ökumaðurinn stefnir beint á mig. Ökumaðurinn læsir sjóninni á ákveðinn hlut og ekur þannig beint á það sem hann hefði átt að forðast. Janne Zetterlund nefnir mörg tilvik þar sem hann er viss um að ökumaðurinn hefur orðið skelfingu lostinn, fengið ,,gangnasýn" og læst sjóninni á þann hlut sem bifreiðinni var síðan ekið á. Í einu tilviki var ekið á hlaupandi elg sem var u.þ.b. í fimmtán metra fjarlægð frá veginum. Hann segist einnig vita um stað þar sem margir ökumenn hafa ekið á einu hindrunina sem er við veginn en það er stór steinn langt utan hans. Hér er um að ræða tvö dæmigerð dæmi um hvað gerist þegar sjón ökumanna læsist í bifreiðum sem búnar eru ABS hemlum og afleiðingin verður að ökumaðurinn velur sér hlut og hafnar á honum þar sem stýrishæfileikar bifreiðarinnar gera honum það kleift.
Janne Zetterlund segir að hér sé hægt að nota samlíkingu með sóknarmanni í fótbolta sem stendur einn andspænis markverði og reynir að skora. Ef hann lítur á markmanninn mun hann sparka beint á hann. Janne nefnir dæmi þar sem kvenkyns ökumaður mætti ökutæki sem beygði skyndilega til vinstri í veg fyrir hana. Hún ók meðfram bifreiðinni og ók síðan inn í hægri hlið hennar. Hér er dæmi um að ökumaðurinn læsti sjóninni. Hún hafði einblínt á ökumanninn og ekið á bifreiðina til móts við þar sem hann sat. Eftir áreksturinn gat hún sagt frá því að ökumaðurinn hafi verið í rauðum jakka og með gleraugu, en hún vissi ekki hvaða litur var á bifreiðinni.
Álag og röng viðbrögð við hættu
Þeir sem vinna að rannsóknum vita að mörg slys verða þegar ökumaðurinn er undir álagi eða þegar hann bregst rangt við hættu. Það virðist sem ABS hemlarnir leiði ökumannin á ranga braut með því að fá hann til að stýra bifreiðinni að hættulegri fyrirstöðu - tré, stólpa, stein - sem skynsemin segir okkur að forðast.
Janne staðhæfir að 90% umferðarslysanna stafi af þekkingarskorti. Því telur hann að ökukennarar eigi að láta ökunema gera æfingar á bifreiðum með og án ABS hemla. Hann segir kominn tíma til að gefið sé út ökuskírteini sem staðfesti að ökunemi hafi hlotið þjálfun í akstri bifreiða með ABS hemla.
Í sveitarfélaginu Örnskjoldsvik þurfa þeir sem leiga bifreið með ABS hemlum að fá fræðslu um hvernig þær virka. Starfsfólk bílaleiganna verður að fara á dagsnámskeið til að læra hvernig á að stjórna ökutækinu. Kennslunni er einkum beint að konum. Janne segir það vera vegna þess að flestar konur snúi stýrinu í ranga átt ef þær missa stjórn á bifreiðinni. Fyrstu fjóra mánuði ársins 2000 létust 159 á sænskum vegum, þar af 54 í slysum sem eitt ökutæki átti aðild að (7 konur og 47 karlar). Af þessum 54 vegfarendum létust 29 í bifreiðum og þrír ökumenn bifhjóla í árekstrum við fasta hluti s.s. tré, steina og brúarstólpa á meðan 22 (þar af 2 hjólreiðamenn) létust í öðrum tegundum slysa. Ef það er staðreynd að banaslysum sem eitt ökutæki á aðild að hefur fjölgað um 28% vegna ABS hemla getur verið að a.m.k. 6 vegfarendur hafi látist vegna þess að skortur var á þekkingu um ABS hemla.
Staðreyndir um ABS hemla
Hemlar með læsivörn, ABS (Antilock Brake System), gera ökumanni kleift að halda réttri aksturstefnu, stýra bifreiðinni í rétta stefnu og í vissum tilvikum að minnka hemlunarvegalengd á blautum og hálum vegum. En til þess að geta náð fram því öryggi sem ABS hemlar geta veitt þurfa ökumenn þú að vita hvernig hemlarnir virka og hvernig á að nota þá.
ABS hemlarnir eru hannaðir til að hjálpa ökumönnum að halda stjórn á ökutækinnu í óðagoti sem skapast á hættustund, en ekki til að hægt sé að stöðva bifreiðina fyrr.
ABS hemlar geta minnkað hemlunarvegalengd á blautum og hálum vegum og auk þess á þurrum vegum. Í lausamöl eða lausum snjó getur hemlunarvegalengdin hins vegar orðið meiri. Pumpaðu ekki með hemlaástiginu - það gerir ABS kerfið sjálfvirkt (allt að 24 sinnum á sekúndu) þegar þú stígur á fetilinn.
Taktu ekki fótinn af hemlaástiginu þegar þú finnur fyrir titringi eða heyrir hávaða (það á að heyrast ,,skrölt) - stigið frekar fast á hemlana.
Heimild: Livsfarlig ABS, Våra vägar, nr. 4 juni 2000, 5. árg. Útg. Vägverket, Svíþjóð.
